Uzman kontrolü: Psikolog Rojin Nazik
Bu yazıda işlerin geleceği hakkında tahmin yürütmeyeceğiz; bunu kimse kesin olarak bilemez. Bunun yerine, bu belirsizliğin insanda yarattığı kaygıyı, bu kaygının nasıl büyüdüğünü ve onunla daha sağlıklı yaşamanın yollarını konuşacağız.
Teknoloji kaygısı neden bu kadar güçlü hissedilir?
İş, çoğumuz için yalnızca gelir kaynağı değildir. Kimliğimizin, gün düzenimizin, kendimize duyduğumuz güvenin önemli bir parçasıdır. Bu nedenle işimizi tehdit eden bir gelişme, doğrudan "ben kimim, neye yararım" sorusunu harekete geçirebilir.
Yapay zekâ kaygısını güçlendiren birkaç özellik vardır:
- Belirsizlik: Ne zaman, ne kadar ve hangi işleri etkileyeceği belli değildir. İnsan zihni belirsizliği çoğu zaman en kötü senaryoyla doldurur.
- Kontrol edilemezlik: Teknolojinin gelişim hızı bireyin elinde değildir; bu da çaresizlik hissini artırır.
- Sürekli haber akışı: Her gün yeni bir başlık, kaygıyı canlı tutar. Tek bir haber az etki yaparken, yüzlercesi birikerek ağır bir yük oluşturur.
- Kıyaslama: "Herkes yeni araçları öğreniyor, ben geride kalıyorum" düşüncesi.
Kaygının işaretleri
Teknoloji ve iş belirsizliğiyle ilgili kaygı her zaman açıkça "korkuyorum" diye kendini göstermez. Şu işaretlere dikkat etmek faydalıdır:
- Yapay zekâ ile ilgili haberleri saatlerce okumak ama sonunda daha da huzursuz hissetmek,
- İşte yeni bir araç tanıtıldığında yoğun gerginlik ya da öfke,
- "Nasılsa işe yaramayacak" diyerek öğrenmeye başlamayı ertelemek,
- Uykuya dalmakta zorlanmak, gece işle ilgili senaryolar kurmak,
- İş dışındaki zamanlarda da zihnin sürekli bu konuya dönmesi.
Bu tepkiler, tehdit algısına verilen doğal tepkilerdir. Sorun, kaygının sizi harekete geçirmek yerine kilitlemeye başladığı noktadadır.
Haber akışını sınırlamak
Kaygıyı azaltmanın en basit ama en çok ihmal edilen yolu, bilgi akışını düzenlemektir. Gelişmelerden haberdar olmak ile her saat başı haber kontrol etmek arasında büyük fark vardır.
Günde bir kez, belirli bir saatte ve güvenilir kaynaklardan bilgi almayı deneyebilirsiniz. Sosyal medyadaki "her şey bitiyor" ya da "hiçbir şey değişmeyecek" türü uç paylaşımlar, gerçeği değil çoğu zaman tıklanma isteğini yansıtır.
Kontrol edebildiklerinize odaklanmak
Teknolojinin gidişatını kontrol edemezsiniz ama kendi adımlarınızı belirleyebilirsiniz. Bir kâğıda iki sütun çizip birine "kontrolümde olmayanlar", diğerine "kontrolümde olanlar" yazmak, kaygının dağınık hâlini somut bir plana dönüştürmenize yardım edebilir.
Kontrolünüzdeki alanlar şunlar olabilir:
- İşinizde hangi becerilerinizin insana özgü olduğunu fark etmek: ilişki kurmak, yargıda bulunmak, sorumluluk almak, yaratıcı çözümler üretmek.
- Merak ettiğiniz bir aracı küçük adımlarla denemek; "her şeyi öğrenmeliyim" yerine "bu hafta bir şey deneyeceğim" demek.
- İş arkadaşlarınızla bu konuyu konuşmak; çoğu zaman aynı kaygıyı paylaştığınızı görmek bile yükü hafifletir.
- Maddi güvenlik için küçük ve gerçekçi önlemler planlamak.
Değişime uyum bir süreçtir
İş hayatındaki büyük değişimler tarih boyunca hep yaşandı: bilgisayarların ofislere girmesi, internetin yaygınlaşması, uzaktan çalışma. Her birinin başında benzer kaygılar konuşuldu ve her biri insanlardan yeni şeyler öğrenmelerini istedi. Bu, bugünkü kaygınızın yersiz olduğu anlamına gelmez; ancak insanların değişime uyum sağlama kapasitesinin sanıldığından güçlü olduğunu hatırlatır.
Uyum, bir günde gerçekleşmez. Kendinize "hemen her şeyi bilmeliyim" yerine "adım adım öğreniyorum" diye seslenmek, hem kaygıyı azaltır hem de öğrenmeyi kolaylaştırır. Yeni bir şey öğrenirken zorlanmak, yetersiz olduğunuzun değil, öğrenmekte olduğunuzun işaretidir.
İş stresi ve tükenmişlikle birleştiğinde
Yapay zekâ kaygısı, zaten yoğun çalışan ve yorgun olan kişilerde daha ağır hissedilir. "Hem işimi yetiştiremiyorum hem de yeni şeyler öğrenmem gerekiyor" düşüncesi, tükenmişlik duygusunu derinleştirebilir. Bu iki durumun birbirini nasıl beslediğini iş yerinde tükenmişlik sendromu yazımızda ayrıntılı anlattık.
Bu dönemde dinlenmeye, işten bağımsız zamana ve size iyi gelen ilişkilere alan açmak, öğrenmeye ayıracağınız enerjiyi de korur.
Ne zaman destek almalı?
Şu durumlardan biri birkaç haftadır sürüyorsa bir psikologla görüşmek faydalı olabilir:
- İş ve gelecekle ilgili kaygı günün büyük bölümünü kaplıyorsa,
- Uyku düzeniniz bozulduysa ya da sürekli yorgun hissediyorsanız,
- İşinize odaklanmakta belirgin biçimde zorlanıyorsanız,
- Umutsuzluk, değersizlik ya da "hiçbir şeyin anlamı yok" düşünceleri sık geliyorsa.
Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa lütfen yalnız kalmayın; bir yakınınıza haber verin ve 112'yi arayın.
Belirsizlik dönemleri zorludur ama bu dönemi tek başınıza taşımak zorunda değilsiniz. Çalışan yetişkinler için iş çıkışı saatlerine uygun görüşmeleri Kızılay ofisimizde yüz yüze ya da online planlayabiliriz; WhatsApp'tan yazmanız yeterli.
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; psikolojik değerlendirme ya da psikoterapinin yerini tutmaz.
+16 sayfa daha